Omgaan met dijken

Hoe kunnen veranderingen in het landschap tot stand komen, zonder de cultuurhistorische waarde van historische dijken aan te tasten?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed levert producten die behulpzaam zijn bij het beantwoorden van die vraag. Eerder verscheen de nog steeds actuele brochure Een toekomst voor dijken. Nieuw is de Dijkenkaart: een kaartlaag in de thematische kaart Leven met Water met daarop de Nederlandse dijken en een schat aan informatie over cultuurhistorische aspecten van die dijken.

Duizenden kilometers

In Nederland liggen duizenden kilometers dijk; noodzakelijk om ons te beschermen tegen overstromingen, maar ook beeldbepalend voor het cultuurlandschap. De oudste zee- en rivierdijken dateren uit de 11e eeuw en zijn opgeworpen om het land te beschermen tegen het water. Later zijn ze ook aangelegd om het areaal landbouwgrond  te vergroten. Meer over deze geschiedenis is te lezen in het dossier agrarisch landschap.

Tijdcapsules

Dijken staan nooit op zichzelf. Ze maken deel uit van een waterstaatkundig ensemble van poldermolens, gemalen, sluizen en bruggen. De ligging en het verloop van een dijk geven een schat van informatie over de geschiedenis van een gebied. Verder is de bodem onder historische dijken vaak al eeuwen onaangeroerd. Dit maakt dijken tot ware archeologische tijdcapsules. Voor de omgang met de erfgoedwaarde van dijken is het van belang om onderscheid te maken tussen functionerende dijken die regelmatig worden onderhouden, opgehoogd, verbreed en versterkt en dijkrelicten. Dijkrelicten zijn dijken die hun waterkerende functie hebben verloren maar nog wel duidelijk herkenbaar zijn als sporen uit het verleden in het landschap.

Onder druk

De komende decennia zal de benodigde ruimte voor wonen, werken en recreatie in de lage delen van Nederland verder toenemen. In de landbouw vindt al langere tijd een schaalvergroting plaats. Het voortbestaan van de functieloze dijkrelicten komt hiermee onder druk te staan. Daarnaast moeten we voor de toekomst  rekening houden met de stijging van de zeespiegel en sterker wisselende rivierwaterstanden waardoor de functionerende dijken op grote schaal moeten worden versterkt. Met al deze ontwikkelingen is het juist nu voor gemeenten en provincies van belang om waardevolle dijken op de kaart te zetten en mee te nemen in ruimtelijke ontwikkelingen.

Dijken koesteren

Maar weinig dijken zijn beschermd als monument. Het zijn eerder de gebouwde waterstaatkundige objecten die een monumentale status genieten. Toch zijn er ook andere manieren om voor deze historische landschapselementen te zorgen en ze mee te nemen in ruimtelijke veranderingen.

  • Breng de cultuurhistorische waarde in kaart. Functionerende dijken moeten worden versterkt om Nederland leefbaar te houden. Cultuurhistorie hoeft deze ontwikkelingen niet in de weg te staan. Onderzoek op lokaal niveau naar het tracé, de functie, ouderdom, geschiedenis, conservering en samenhang met andere elementen in het landschap, biedt uitkomst. Zo kunnen heldere keuzes worden gemaakt. Om hieraan tegemoet te komen heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de Dijkenkaart gepubliceerd. Dit is een basisbestand dat informatie geeft op regionaal niveau maar tevens gebruikt kan worden voor een verdere verfijning op gemeentelijke of meer lokale schaal.
  • Geef de dijk een plek in ruimtelijke ordeningsprocessen. Gemeenten kunnen landschappelijke relicten zoals dijken opnemen in hun structuurvisies, bestemmingsplannen, erfgoednota’s en waardekaarten. Lees meer over hoe dit in zijn werk gaat op de Handreiking erfgoed en ruimte.
  • Gebruik de dijk als inspiratiebron door een dijk(relict) niet als obstakel maar als kans te behandelen. Ook kennis over verdwenen dijken kan soms inspiratie opleveren bij ruimtelijke ontwerpen. Ontwerpers kunnen hiermee hun voordeel doen.

Coverpagina Een toekomst voor dijken

Meer lezen?

De publicatie Een toekomst voor dijken laat zien hoe gemeenten, waterschappen, provincies, ontwerpers en andere betrokkenen voor hun dijken kunnen zorgen, mét oog voor cultuurhistorie. Het uitgangspunt hierbij is dat de aandacht voor het cultuurhistorische karakter van dijken, de noodzakelijke verzwaringen en ophogingen niet in de weg hoeft te staan. Een toekomst voor dijken is hiernaast te downloaden.